ŞU KRANK DA NEDİR?

Cezeri’nin bir buluşu var ki; onun krank milinin ilkel şekli ve benzeri olduğu değil, tam olarak kendisi olduğu hakkında görüş birliği var. Cezeri bu düzeneği kitabında II. Ciltte 5. Türün 4. Şekli olarak açıklıyor. Görüleceği gibi Cezeri, bu sistemi kitabında tek resimle (Resim 137) açıklıyor. Bu sistemi resimlerle tam olarak anlayabilmek için Resim 137’de kepçenin sapının uç yataklamasını, olması gerektiği yerde göstermek, ayrıca bir de yandan görünüş çizmek gerekir. Ancak metin iyi incelendiğinde aracın yapı şekli doğru olarak anlaşılıyor. Bu yapı şeklinin tamamı, içindeki krank miliyle birlikte kitaptaki Teknik Açıklamalar bölümünde, teknik resim kurallarına uygun olarak iki görünüş halinde çizilmiştir. (bk. Cezeri’nin Olağanüstü Makineleri, II. Cilt, s. 220, 221, Papersense Yayınları, 2015)

Cezeri’nin bir buluşu var ki; onun krank milinin ilkel şekli ve benzeri olduğu değil, tam olarak kendisi olduğu hakkında görüş birliği var. Cezeri bu düzeneği kitabında II. Ciltte 5. Türün 4. Şekli olarak açıklıyor. Görüleceği gibi Cezeri, bu sistemi kitabında tek resimle (Resim 137) açıklıyor. Bu sistemi resimlerle tam olarak anlayabilmek için Resim 137’de kepçenin sapının uç yataklamasını, olması gerektiği yerde göstermek, ayrıca bir de yandan görünüş çizmek gerekir. Ancak metin iyi incelendiğinde aracın yapı şekli doğru olarak anlaşılıyor. Bu yapı şeklinin tamamı, içindeki krank miliyle birlikte kitaptaki Teknik Açıklamalar bölümünde, teknik resim kurallarına uygun olarak iki görünüş halinde çizilmiştir. (bk. Cezeri’nin Olağanüstü Makineleri, II. Cilt, s. 220, 221)

Fotoğraf A’da bugün motorlu araçlarda kullanılan krank mili uygulaması görülmektedir. Bu fotoğrafta hareketin alındığı ana eksenin ucunda bir dişli çark bulunmaktadır. Eksantirik eksenlerin her birinde ise ayrı bir pistona ileri geri hareketi yaptıran biyel kolları görülmektedir. Şekil A’da ise Cezeri’nin krank uygulamasının karşıdan ve yandan görünüşleri bulunmaktadır. Şekilden de anlaşıldığı gibi krank milinin ana ekseninde bu mile hareket veren bir dişli çark(D) bulunmakta, eksantirik eksende(O) ise işi yapan eleman olarak kepçenin kolu(P) bulunmaktadır. Motorlarda enerji akışı eksantirik eksenlerden ana eksene intikal etmekte, burada ise ana eksenden eksantirik eksene intikal etmektedir. Ancak ortada apaçık bir krank mili uygulaması bulunmaktadır. Krank mili(M) aynı yönde sürekli dairesel hareket yaparken, kepçe de kolunun yatağı(N) etrafında yaklaşık 55° dairesel olarak yukarı aşağı yay hareketi yapmaktadır. Krank mili uygulaması Cezeri’den önce görülmemektedir. Görülüyor ki bu buluşun Da Vinci’ye ait olduğu fikri yanlıştır.

Cezeri, kepçenin suyu kaldırma yüksekliğini 10 zira (5 m) olarak veriyor. Ayrıca krank milinin eksantirik ucunun önce en alt, sonra dönüş yönünde yukarı doğru çeyrek devir dönmüş, sonra en üst, sonra da alçalma yönünde çeyrek devir dönmüş ve sonunda tekrar en alt konumuna gelmesine göre kepçenin konumlarını da anlatıyor. Bu anlatımdan ve kitaptaki şekillerin incelenmesinden Cezeri’nin krank uygulamasını yaparken bazı çizimler yaptığı, böylece geometri biliminden yararlandığı anlaşılıyor.

Bu mekanizmanın kullanıldığı su yükseltme tesisindeki bütün elemanlarda Cezeri’nin, kuvvetlerin döndürme etkisi (moment) bilgisinden yararlandığı görülüyor. Ayrıca kepçenin su hacminin 50 ratl (22,5 l), krank mili üzerindeki dişli çarkın çapının 6 karış (150 cm) olduğunu, onu çeviren dişli çarkın çapının ise 3 karış (75 cm) olduğunu söylüyor. Burada Cezeri’nin hayvan gücünden krank miline intikal edecek olan moment değerini 2 katına çıkarma amacının olduğu anlaşılıyor. Diğer bir çok makinesinde olduğu gibi buradaki uygulaması da kuvvetlerin döndürme etkisi bilgisine vakıf olduğunu gösteriyor.

Durmuş ÇALIŞKAN

Kaynak: Cezeri’nin Olağanüstü Makineleri, Papersense Yayınları, 2015

You May Also Like