cezeri

Cezeri'nin Pnömatik Uygulamaları

Kornalar ve yapı şekilleri:

Cezeri’nin kitabında açıkladığı araçların 15 tanesinde pnömatik uygulama vardır. Bunların tamamı havanın suyla sıkıştırılmasıyla çalışan kaval, zemr (kaval benzeri), borozan gibi ses üreten korna düzenekleridir. Cezeri bu iş için iki türlü korna aleti kullanmıştır. Bunlardan birine “hokka şeklinde” diğerine “top şeklinde” demektedir. (bk. Şekil A ve B)

Bu korna şekillerini, kullandığı araçlardaki resimlerinde belirtmiştir (bk. Resim 1). Hokka şeklindeki kornayı 1. Türün 1. ve 2. Şekilleri ile, zemr araçları olan 4. Türün 7-10. Şekillerinde kullanmıştır. Bu şekildeki kornanın diğer küre şeklindeki kornaya göre daha şiddetli ses çıkardığı anlaşılmaktadır. Cezeri bu kornanın yapı şeklini kitabında açıklamaktadır. (bk. Cezeri’nin Olağanüstü Makineleri, I. Cilt, s. 46, 47, Papersense Yayınları, 2015)

Küre şeklindeki kornayı ise diğer bir çok aracında kullanmıştır. Cezeri bu kornanın yapı şeklini de kullandığı araçlardaki resimlerinde belirtmekle beraber sabit bir ölçü vermemiş ve bu kornaları kullanıldıkları yerlere göre muhtelif büyüklüklerde çizmiştir. Cezeri her iki kornada da basınçlı havanın ince metal parçaları titreştirmesiyle ses üretme prensibinden faydalanmıştır.

Basınçlı hava kapları

Cezeri kornaları çalıştırmak için, her yanı kapalı bir hazneye üstündeki bir delikten su doldurarak, haznenin içindeki havayı sıkıştırıyor, böylece basıncını yükseltiyor ve basınçlı havayı bir boruyla kornalara sevk ediyor. Bu hazneler günümüz tabiriyle birkaç atmosfer basınca dayanıklı küçük birer tanktır. Havanın kornalara sevkinde kullanılan boru ince tutularak sevk edilen havanın debisi düşürülüyor, böylece tanktaki basıncın ani olarak ve fazla düşmemesi sağlanıyor.

Bu sistemin ilkel şekli Antik Yunan’dan beri biliniyor. Cezeri de bu sistemi kendi buluşu olarak belirtmiyor. Resim 1’de Cezeri’nin anıt su saatlerinden biri olan 1. Türün 1. Şekli için yaptığı çizim, Şekil C’de ise bu saatin yapısına göre 36,5 kil (29 l) hacimli uygulama resmi görülüyor. Cezeri’nin resminde, kornaya çıkış deliğinin yanında görülen su giriş deliğinden tanka su dökülürken, sıkışan havanın bir kısmının bu delikten çıkarak zayi olacağı görülüyor. Cezeri bu sorunu çözmek için kitabında Resim 29’un altına düştüğü notta belirttiği ve Şekil C’de görüldüğü gibi su giriş borusunu daha büyük çaplı olarak tankın içinde tabanına kadar indiriyor. Böylece hızlı dolumla kısa zamanda sıkışan hava yalnızca ince bir boruyla kornaya gidiyor. Cezeri burada, günümüzde sıkıştırılan gazlarda basınç ve hacim değişimlerini ifade eden P x V = P1 x V1 denklemini uygulamış oluyor. (P1 değişen basınç, V1 değişen hacim). Tabii ki bu formül dolum esnasında kornaya giden hava sebebiyle tanktaki havada basınç düşüşü ve kitle azalması olacağından belirli bir yaklaşıklıkla uygulanmış oluyor.

Bir de sifon var

Sifon, Eski Mısır uygarlığından beri bilinmektedir. Bunun için Cezeri bu basit ama harika alete “Sihri Mısri” diyor. Cezeri’nin espiri olarak “sihir” dediği özellik, sifonun kabın dışındaki boşaltma ucunun, kabın içindeki emme ucundan daha uzun olmasıdır. Cezeri sifonun uçları arasındaki uzunluk farkının, yalnızca burada kullandığı bir birimle ½ ikd olmasını öngörüyor. Bu uzunluk birimi arazi ölçümünde kullanılan “mesaha zinciri”nin bir baklasının boyu olan yaklaşık 20 cm’dir. O zaman sifonun uçlarındaki bu fark Cezeri tarafından yaklaşık 10 cm olarak yapılmıştır.

Buradaki sistemde diğer önemli gereklilik de sifon borusunun iç çapının, dolum esnasında dolum borusundaki akarsu kesitinden küçük olmasıdır. Cezeri bu önemli özelliği 1. Türün 1. Şeklinde değil ama diğer bazı araçlarında sözlü olarak vurguluyor. Şekil D’de bu durum açıklanmaktadır.

Durmuş ÇALIŞKAN

Kaynak: Cezeri’nin Olağanüstü Makineleri, Papersense Yayınları, 2015