cezeri

Cezeri'nin Saray Kapısı Motifinin Geometrik Çizimi

Cezeri’nin, Artuklu Sarayı için yaptığı ve kitabında 6. Türün 1. Şekli olarak açıkladığı saray kapısı, 4,5 m yükseklikte ve her bir kanadı yaklaşık 3 m genişlikte olan iki kanatlı bir kapıdır. Kapının görünüşü çok güzel ve ihtişamlıdır. Üzerindeki bütün süslemeler pirinç döküm veya pirinç üzerine bakır dökümdür. Kufi yazıyla yazılmış “Mülk, tek olan kadir-i mutlak Allah’ındır” kitabesinin harfleri kabartma şeklinde döküldükten sonra, yanlardan arkalarına doğru çelik kalemle oyularak havada duruyorlar izlenimi verilmiştir. Ayrıca iki kanadın ortasındaki bini parçası üzerinde gayet gösterişli barok tarzı süslemeler vardır.

Cezeri, kapının her bir kanadının ortasında yaklaşık 3 m yükseklik, 1,5 m genişlikte bir motif panosu kullanmıştır. Bu motifin ana unsurları, İslam sanatında önemli yeri olan altı ve sekiz köşeli yıldızlardır. Cezeri kanatlardan birinin resmini çizmiş, ama panodaki motifin boşluklarını dolduracak parçaları bu resimde göstermemiştir. Bu parçalar da pirinç döküm olarak yapılmakta ve üzerlerinde türlü çeşitli oyma, kabartma ve kakma işlemleri bulunmaktadır. Cezeri’nin bu kapıyı nasıl yaptığı incelendiğinde, metal döküm teknolojisine yaptığı önemli katkılar da ortaya çıkmaktadır. (bk. Cezeri’nin Olağanüstü Makineleri, II. Cilt, s. 239-251, Papersense Yayınları, 2015)

Cezeri’nin kapı kanatlarının orta kısımlarında yaptığı bu motifin geometrik yapısının büyüleyici bir görünümü vardır. Cezeri bu motifi nasıl çizdiğine dair detay vermiyor. O zaman soru şu: Cezeri bu motifi bugün bizim çizeceğimiz geometrik metodla mı çizmiştir?

Cezeri’nin çizdiği motif, üzerinde kubbeli yıldızlar ve ara boşluklardaki dolgu parçaları olmaksızın Şekil A’da görülüyor. Bu şeklin üzerine çizdiğimiz ince siyah çizgiler yıldızların eksenlerini oluşturuyor. Cezeri’nin 60°lik açıyı kullandığı görülüyor. Şekil B’de ise eğik eksenlerin, kenarlardaki birleşme noktaları da (3 ve 4 no.lu noktalar) belirlenmiş oluyor. Burada 3 m yüksekliğe göre genişliğin 1,732 m olduğu görülüyor. Cezeri kapı kanadının toplam genişliğinde, çevredeki diğer bordürlere de yer açılması için, ortaya yaptığı motifin geometrisini bozmadan genişliğini biraz daraltıyor.

Bu daraltmayı motifin çevresindeki dikdörtgenin göze hoş görünmesi için yapmış da olabilir. Burada Eski Yunan bilgini Platon tarafından ileri sürülen ve eski mimaride çok kullanılmış olan “altın oran” konusu gündeme geliyor. Platon’a göre bu oran Cezeri de Antik Yunan’dan yapılmış tercümelerden etkilenmiş olabilir. Şekil B’de bu oran 300÷173,2 = 1.732’dir. Şekil C’de ise motifin yıldız eksenleri üzerinde tamamlanmış çiziminin sol üst köşesi görülüyor. 3 no.lu noktalarda 6 köşeli yıldızın yarısı, 4 no.lu noktalarda dörtte biri, 2 no.lu noktalarla 3 ve 4 no.lu noktaların ortalarında ise 8 köşeli yıldızın yarısı bulunuyor. (bk. Aynı kaynak, II. Cilt, s. 251-253)

Sonuç olarak, Şekil C’deki motifte, çizgilere kalınlık verildikten sonra bu motif, Şekil D’de görüldüğü gibi Cezeri’nin çizdiği motifle üst üste konulduğunda motiflerin tam olarak örtüştüğü, Cezeri’nin motifinin kenar atıklarının da, çizdiğimiz motifle tam olarak uyumlu olduğunu görüyoruz. Bu da Cezeri’nin geometri bilgisine sahip olduğunu ve motifini bugün çizdiğimiz metotla çizdiğini gösteriyor.

Fotoğraf A’da, Cezeri’nin bu motifinin bir salon bölmesinde vitray uygulaması görülüyor.