cezeri

Cezeri'nin Metal Döküm Teknolojisinde Yenilikleri

Cezeri, Artuklu Sarayı kapısını yaparken geliştirdiği metal döküm metodlarını kitabında anlatıyor. Görülüyor ki Cezeri, metal döküm yoluyla üreteceği parçaların önce muhtemelen ahşaptan bir modelini yapıyor. Bu modeli kuma gömüyor, sonra kumdan çıkararak boşluğuna erimiş maden döküyor. Bu metod bugün de kullanılan kumda döküm metodunun aynısıdır. Ancak Cezeri, Şekil A’da görüldüğü gibi bu işlemi çok kolaylaştıran, yine bugün de kullandığımız ve “derece” dediğimiz kalıplama çerçevelerini kullanıyor. İşte bu metot Cezeri’den önce görülmediği için tam olarak Cezeri’nin buluşudur. Cezeri’den sonra da Avrupa’da ancak 15. yy.da görülmektedir. Cezeri bu metottaki işlem sırasını da bugün yaptığımız şekilde açıklıyor. (bk. Cezeri’nin Olağanüstü Maklineleri, II. Cilt, s. 243-246, Papersense Yayınları, 2015)

Metal döküm tekniğinde Cezeri’nin yaptığı bir yenilik de, üzerinde motif oyukları olacak şekilde döküm yoluyla elde edilmiş bir parçadaki bu oyuklara başka bir metalin dökülmesidir. Cezeri bu metodu, saray kapısında çevre süsü olarak kullandığı, belirtilen kaynakta II. Cilt, s. 247, Resim 146’da görülen parçaları yapmak için kullanıyor. Cezeri bu parçaları II. Cilt, s. 297’de de belirtildiği gibi motif oyuklarını mumla doldurarak, üst derece yerine kurulduktan sonra da kalıbı ısıtarak mumu eritip akıtıyor, peşinden eriyik bakırı dökerek de yapıyor.

Bu metotla ilgili bir soru var: Bakırın ergime derecesi pirinçe göre daha yüksek olduğu halde, eriyik bakır katı pirinç üzerine döküldüğünde, pirinç neden erimiyor? Bunu sebebi şudur: Dökülen eriyik bakırın kitlesi, önceden dökülmüş olan pirinç parçanın kitlesine göre çok küçüktür. Dolayısıyla katı pirinç parçayla temas eden eriyik bakırdaki kalori miktarı, büyük pirinç kitlesine dağıldığı için, pirinç parçanın birim hacmindeki yeni kalori miktarı, yani pirinçin sıcaklığı onun eriyeceği düzeyde olmuyor.

Cezeri, bu döküm metodunu şöyle uygulamaktadır: Üzerinde motif oyukları bulunan bir ahşap model, Şekil B1’de görüldüğü gibi, bir alt ve bir üst dereceyle kumda kalıplandıktan sonra çıkarılarak, boşluğuna eriyik halde pirinç dökülüyor. İkinci aşamada oyuklu olarak dökülmüş parça yerinden çıkarılarak, Şekil B2’de görüldüğü gibi boşluğuna aynı şekil ve ölçüde, fakat üstü düz olan ikinci ahşap model konuluyor. Sonra aynı alt derecenin üstünde kullanılan ikinci üst derece kumla dolduruluyor. Üçüncü aşamada, bu model de yerinden çıkarılarak, Şekil B3’de görüldüğü gibi boşluğuna birinci aşamada dökülmüş olan motif oyuklu pirinç parça yerleştiriliyor. Bu defa ikinci üst derece yerine kurulu haldeyken, motif boşluklarına eriyik bakır dökülüyor.

Durmuş ÇALIŞKAN

Kaynak: Cezeri’nin Olağanüstü Makineleri, Papersense Yayınları, 2015